معماری: بعد چهارم زندگی
انجمن علمی معماری دانشگاه شهید چمران اهواز
 
 

ایرانیان در طی سده ها وهزاره ها باتمدن كهن و بزرگ خود همواره به دانش گاهشماری به عنوان دانشی كه بتواند تاریخ و فرهنگ آنها را از سایر ملل متمایز نماید توجه داشتند. 

در حقیقت خاك پهناور ایران و دامنه فرمانروایی ایرانیان و گسترش این تمدن و برخورد با تمدن های دیگر چون اهالی میان رودان ( بین النهرین ) كه شامل مردم كلده و آشور و بابل و سومر و عیلام و ملل دیگر چون هندیان و چینیان و مصریان و یونانیان بودند سبب تبادل فرهنگ ها بوده است.

گاهشماری در ایران و سابقه ی آن شاید به حدود 4000 سال پیش از دوره هخامنشی برسد.
با اینكه این دانش سابقه ای ممتد و دیرینه  در ایران داشته ولی این دانش در زمان ما كم اهمیت تلقی شده و فقط تنی چند از اندیشمندان و پژوهشگران در این مورد پژوهش نموده و نوشته هایی از خود به جا گذارده اند.




نوشته های کهن ایرانی حاکی از اینه که تقویم ایرانی از تقویم بابلی ها الهاماتی گرفته.سال 360 روز داشت (12 ماه 30 روزه) و هر 6 سال یک بار، برای هماهنگی فصل ها، سال 13 ماهه می شد.

حدود 2500 سال پیش، یعنی بعد از میلاد زرتشت و شکل گیری حکومت هخامنشی، تقویم ایرانی تغییراتی در خودش دید. این تغییرات رفته رفته در طی حدودا 300 سال به شکل نهایی خودش در اومد.با این تغییرات، اسم ماه ها به اسم ایزدان زرتشی در اومد و اسم ایزدان زرتشتی به روزهای ماه ها هم اضافه شد. در این تقویم، هر روز ماه اسم خودش رو داشت؛ به عنوان مثال 4 روز از هر ماه متعلق به اهورا مزدا بود؛ روزهای دیگه ی ماه هم به نام ایزد های دیگه بودن.


بعد از گذر سال های بسیار و بعد از این که جولیوس سزار، در 46 سال قبل از میلاد مسیح تقویم 365 روزه رو اعمال کرد، پادشاه ساسانی - اردشیر اول - از این ترکیب که توسط سزار به کار برده شده استقبال کرد و 5 روز به تقویم ایرانی اضافه کرد.

در واقع این دو تقویم، و بسیاری از تقویم های کنونی دنیا که 365 روز در سال دارن، از تقویم مصری اشتقاق پیدا کردن. استفاده از تقویم 365 روزه مشکلاتی ایجاد کرد.

هر روز سال برای زرتشتی ها اسم و رسمی داشت، و گرچه این 5 روز هم به نام روزهای "گاتاها" که قسمتی از اوستا است به تقویم اضافه شد، ولی به دلیل عقب و جلو شدن روزها مشکل ایجاد می کرد. جشن ها و روزهای مهم دیگه ی سال با اضافه شدن این 5 روز به هم می ریخت و مردم گیج می شدن و نمی دونستن که چه روزی رو باید جشن بگیرن و چه دعایی رو در چه روزی باید بخونن. تا به امروز به دلیل این مشکل، بسیاری از جشن های زرتشتی دو تاریخ متفاوت دارن.

نوه ی اردشیر اول، یعنی هرمز یکم، سعی کرد به این وضع سر و سامون بده، ولی نتونست کامل موفق بشه.

بعد از اون هم یزدگرد سوم تغییراتی اعمال کرد. این آخرین تغییراتی بود که به این تقویم وارد شد. سال 632 بعد از میلاد مسیح، یعنی همون سال به قدرت رسیدن یزدگرد سوم، آغاز دوره ی جدید تقویم نگاشته شد.




ولی بعد از گذر چند سال کوتاه، اعراب ایران رو فتح کردن و کاسه کوزه ی این تقویم کلاً به هم خورد.

بعد از ظهور اسلام و با دستور پیامبر اكرم (ص) تقویم قمری از تقویم شمسی جدا می‌شود.

در حدود سال 18 قمری با دستور عمر‌بن خطاب تقویم هجری قمری به وجود می‌آید. برای سال ها تقویم رسمی کشور، همون تقویم عربی/اسلامی بود که ماه های عربی داشت و مبدا اون هجرت پیغمبر اسلام از مکه به مدینه بود.



حدود 400 سال بعد، مهم ترین تغییری که تا به امروز شاهد اون هستیم اتفاق افتاد.

شاه وقت، "جلال الدین ملکشاه سلجوقی" بود. در زمان ملکشاه ایران قدرت بسیاری پیدا کرد. در زمان همین شاه بود که وسعت ایران به بزرگ ترین اندازه ی خودش بعد از اسلام رسید.

در نتیجه جمعی از منجمین مامور تنظیم تقویم شدند كه از جمله حكیم عمر خیام، میمون بن نجیب واسطی، ابوالمظفر استقراری و چندتن دیگر را برشمرده‌اند.




عمر خیام


قضیه از این قرار بوده كه تقویم یزدگردی كه در سال 632 میلادی به وجود آمد در ایران تا زمان سلطان جلال‌الدین ملكشاه وجود داشته است. ولی به دلیل مشكلات كبیسه‌گیری در این تقویم، نوروز و آغاز سال جدید در آن جابه‌جا شده بود.

محل كار رصدخانه را به اختلاف در اصفهان و ری و نیشابور ذكر كرده‌آند.

مبداء این تاریخ را ابن اثیر ضمن وقایع سال 471 هجری قمری نوشته است كه روز جمعه نهم رمضان سال 471 ه.ق (مطابق 15 مارس 1078 میلادی) است.




در كتاب "علم و تمدن در اسلام"  تالیف «سیدحسین نصر» در مورد حكیم عمر خیام و تقویم جلالی آمده است:

«عمر خیام، بزرگ‌ترین شاعر شناخته شده ایران در مغرب زمین و همچنین از برجسته‌ترین دانشمندان دوره قرون وسطی بوده است. در ریاضیات مشهور بود و ملكشاه از او برای اصلاح تقویم دعوت كرد. این تقویم كه به جلالی معروف است، هنوز در ایران رایج است و دقیق‌تر از تقویم گرگوریایی است.»



خیام


تقویم هجری شمسی برجی را در پنجمین دوره‌ی مجلس شورای ملی ایران در 11 فروردین 1304 با تصویب قانونی سال شمسی برجی را به سال شمسی مبدل كردند.

در واقع با تحقیقاتی متوجه شدند كه خورشید به طور متوسط 6 ماه اول سال را در 31 شبانه روز، 5 ما دوم را در 30 شبانه روز و ماه اسفند را در 29 شبانه‌روز طی می‌كند. و مسلماً در سال‌های كبیسه، اسفند مانند آن‌چه كه امروز تجربه می‌كنیم، 30 روزه خواهد شد. این تقویم با دو ماه به صورت زیر تصویب شد:

ماده اول

الف- مبدأ تقویم، سال هجرت نبی مكرم اسلام از مكه به مدینه

ب- آغاز سال روز اول بهار

ج- سال كماكان شمسی حقیقی

ماده دوم

ممنوعیت استفاده از تقویم تركی- مغولی یا همان حیوانی در تقویم رسمی ایران

 

البته اكنون این میراث بد مغول در ایران كماكان باقی مانده است و هر ساله نام حیوان‌ها كه در یك دوره‌ی 12 ساله تكرار می‌شوند بر روی هر سال گذاشته می‌شود. مسأله‌ی دیگر در این قانون نام ماه‌های تقویم هجری شمسی است كه برگرفته از نام و صفت‌های اهورامزدا می‌باشد.


بعد از سال1304 ،  تقویم هجری شمسی اتفاقات زیر را سپری كرد:

1- مجلس شورای ملی و سنا در جلسه‌ی مشترك تاریخ 24 اسفند 1354، تقویم هجری شمسی را به شاهنشاهی تغییر دادند كه مطابق با آغاز سال سلطنت كوروش بود و لذا 1355 شمسی به 2535 تغییر یافت.

2- این تقویم به دلیل اعتراضات مردمی در 5 شهریور 1357 لغو و تقویم هجری شمسی دوباره به طور رسمی در ایران معمول شد.

3- پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بر طبق اصل هفدهم قانون اساسی، تقویم هجری شمسی عیناً به همان صورت قبلی به عنوان تقویم رسمی كشور پذیرفته شد.


«مبدأ تاریخ رسمی كشور، هجرت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) است و تاریخ هجری شمسی و هجری قمری هر دو معتبر است

اما مبنای كار ادارات دولتی هجری شمسی است. تعطیل رسمی هفتگی جمعه است.»


كبیسه در تقویم هجری شمسی 4 و 5 سالی است. این دو كبیسه باعث به وجود آمدن 3 دوره‌ی كبیسه‌ی بلند مدت 29 سالی (1 كبیسه 5 سالی و 6 كبیسه 4 سالی)، 33 سالی (1 كبیسه 5 سالی و 7 كبیسه 4 سالی) و 37 سالی (1 كبیسه 5 سالی و 8 كبیسه 4 سالی) شده است.

در حال حاظر ما در یك دوره‌ی 33 سالی تقویم هجری شمسی قرار داریم كه از سال 1371 با یك كبیسه 5 سالی كه در سال 1375 رخ داده است، آغاز شده است و در سال 1403 هجری شمسی به پایان می‌رسد. در واقع در سال 1408 هجری شمسی بایستی منتظر كبیسه‌ی 5 سالی دیگری باشیم.

(در واقع كبیسه از واژه‌ی "كبس" به معنی اضافه‌كردن می‌آید.)


جالب است بدانید كه تقویم هجری شمسی تنها تقویم بدون خطا در دنیا است. چرا كه آغاز نوروز در آن با اعتدال بهاری كاملاً منطبق است.



منابع:


http://www.2cu.org/ead/taghvim-jalali.htm/

http://www.chn.ir/

http://www.nojumnews.com/

http://www.wikipedia.com/

http://301040.blogsky.com/

http://www.tenta2005.mihanblog.com/






نوع مطلب : مطلب گردآوری شده، 
برچسب ها :

ارسال شده در تاریخ : پنجشنبه 27 اسفند 1388 :: توسط : محمدرضا نظریان
درباره وبلاگ
انجمن علمی معماری
معاونت فرهنگی اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز

مدیر وبلاگ: محمدرضا نظریان
منوی اصلی
موضوعات
آرشیو مطالب
مطالب اخیر
نویسندگان
پیوندها
پیوندهای روزانه
صفحات جانبی
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :
جستجو